Bağırova Rəxşəndə (hüquqşünas, psixoloq)
Müəllif: Bağırova Rəxşəndə (hüquqşünas, psixoloq)
Qaranlığın Sərhədində: İntiharın Psixoloji və Hüquqi Aspektləri
Həyat, insanın sahib olduğu ən ali, mütləq və toxunulmaz dəyərdir. Lakin bəzən elə bir an gəlir ki, fərd bu sonsuz kainatda özünü tamamilə tək, çarəsiz və çıxılmaz bir labirintdə hiss edir. Dünyada hər il yüz minlərlə insanın həyatına son qoyan intihar (özünəqəsd), insanın ən güclü instinkti olan varoluş və özünüqoruma hissinə zidd ən dramatik addımdır.
Bəs bir insanı yaşamaq kimi fundamental bir haqdan imtina etməyə nə vadar edir? Bu sualın cavabı sadəcə fərdi bir qərar deyil. Bu, insan ruhunun dərinliklərində gizlənən psixoloji sarsıntılarla cəmiyyətin tənzimləyici mexanizmi olan hüququn kəsişdiyi mürəkkəb bir fenomendir.
Ruhun Dözülməz Ağrısı: İntiharın Psixoloji Səbəbləri
Psixologiya elmində intihar bir ölüm istəyindən daha çox, dözülməz psixoloji ağrıdan (psixaxiyadan) xilas olmaq cəhdi kimi qiymətləndirilir. İnsan daxili böhran reallığı ilə bağlarını qopardıqda subyektiv bir “tunel baxışı” (daralmış şüur) yaranır. Bu vəziyyətdə fərd artıq problemlərin həlli üçün intihardan başqa heç bir alternativ görə bilmir.
Bu mövzuda irəli sürülən əsas psixoloji nəzəriyyələr problemin kökünə işıq tutur:
İntiharın Şəxslərarası İnterpersonal Nəzəriyyə: Tomas Coynerə görə, intihar düşüncəsi üç komponent birləşdikdə pik həddə çatır: aidolma hissinin itirilməsi (mütləq tənhalıq) və ətrafındakılara yük olma təsəvvürü və özünə zərərvermə, uğursuz intihar cəhdləri və tez-tez fiziki ağrıya məruz qalmaqla insanı intihara sürükləyən bacarıq- qorxusuzluq.
“Qaçış” Nəzəriyyəsi: Roy Baumeister qeyd edir ki, insan özünə qarşı həddindən artıq yüksək tələblər qoyduqda və cəmiyyətin standartlarından geri qaldığını düşündükdə, yaranan ağır neqativ emosiyalardan qaçmaq üçün öz bədənini hədəf seçir.
Klinik Pozuntular və Biologiya: Statistik məlumatlar göstərir ki, özünəqəsd edən şəxslərin böyük qismində ağır depressiya, bipolyar pozuntu və ya şizofreniya mövcud olur. Eyni zamanda, beyində neyrotransmitterlər olan serotonin səviyyəsinin kəskin azalması fərdin impulsiv, ani və geri dönüşü olmayan qərarlar verməsinə şərait yaradır, norepinefrinin kəskin azalması ağır daxili narahatlıq, psixoloji gərginlik, dözülməz emosional ağrı intihara sövq edir. Dopamin səviyyəsinin aşağı olması insanın həyatdan zövq ala bilməməsinə (anhedoniya), dərin motivasiya əskikliyinə və ümidsizliyə səbəb olur. Ümidsizlik isə intihar düşüncələrinin yaranmasında ən güclü psixoloji tətikləyicilərdən biridir. Qlutamat sisteminin həddindən artıq aktivləşməsi beyin hüceyrələrinə zərər verir və depressiyanı pisləşdirir. Eyni zamanda beyni sakitləşdirən QABA-nın azlığı da anksiyete və intihar riskini artırır
Yeniyetmə İntiharları: İnkişaf Böhranı və Diqqət Çığırtısı
Yeniyetməlik dövrü (11–18 yaş) uşaqlıqdan yetkinliyə keçid edən fərdin ən kövrək və həssas mərhələsidir. Yetkinlər üçün çox sadə görünən hər hansı bir problem yeniyetmənin dünyasında qlobal bir fəlakət kimi qəbul edilə bilər.
Yeniyetmələri bu addıma sürükləyən spesifik faktorlar bunlardır:
“Mən” Böhranı və Anlaşılmamaq: Özünü təsdiq etməyə çalışan yeniyetmə ailəsi tərəfindən davamlı mühakimə və tənqid olunduqda dərin emosional laqeydlik travması yaşayır.
Həmyaşıd Təzyiqi və Bullinq: Dost qrupları tərəfindən kənarlaşdırılmaq və ya məktəbdə bullinqə (həmyaşıd zorakılığına) məruz qalmaq dözülməz utanc hissi formalaşdırır.
Virtual Təhlükələr: İnternet mühitindəki bəzi zərərli platformalar və “ölüm oyunları” psixologiyası zəif olan yeniyetmələri manipulyasiya edərək intiharı romantik bir qaçış kimi təqdim edir.
Psixoloji Baxış: Tamamilə fərdin daxili dünyasına, onun yaşadığı emosional travmalara, depressiyaya və çarəsizlik hissinə fokuslanır. Buradakı əsas məqsəd insanın çəkdiyi dözülməz ruhsal ağrını anlamaq, yaranmış böhranı düzgün idarə etmək və şəxsə yenidən yaşamaq ümidi verməkdir.
Dövlətin və Qanunun Baxışı: İntiharın Hüquqi Aspektləri
Hüquq sistemi insan həyatını qorumağı özünün ən ali və fundamental vəzifəsi hesab edir. Bu səbəbdən intihar sadəcə fərdi bir aksiya deyil, həm də ciddi hüquqi fəsadları olan bir hadisədir.
İntihara Cəhd və Cinayət Məsuliyyəti
Müasir demokratik hüquq sistemlərinin əksəriyyətində, o cümlədən Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyində intihara cəhd cinayət sayılmır. Dövlət özünə zərər vuran şəxsi cəzalandırmağı deyil, onu reabilitasiya etməyi, cəmiyyətə qazandırmağı və psixoloji dəstək verməyi hədəfləyir.
AR Cinayət Məcəlləsinin 125-ci Maddəsi: Özünü Öldürmə Həddinə Çatdırma
Qanun intihar edən şəxsi deyil, onu bu çıxılmaz addımı atmağa məcbur edən cinayətkarları hədəf alır. Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 125-ci maddəsinə əsasən, təqsirkardan maddi, xidməti və ya sair cəhətdən asılı olmuş şəxslə amansız rəftar etmə, ləyaqətini mütəmadi olaraq alçaltma və ya hədə-qorxu gəlmə yolu ilə onun özünü öldürməsinə və ya özünü öldürməyə cəhd etməsinə səbəb olma cinayət məsuliyyəti yaradır.
Sanksiya: Bu cinayəti törətmiş şəxslər üç ildən yeddi ildək müddətə azadlıqdan məhrum etmə cəzası ilə cəzalandırılır.
Müasir Hüquq və Rəqəmsal Sübutlar: Bu maddənin sübut olunması mürəkkəb olsa da, müasir dövrdə smartfon yazışmaları, səs qeydləri və kiber-zorbalıq (cyberbullying) faktları məhkəmədə təqsirin sübut olunmasında həlledici rol oynayır.
Hüquqi Baxış: Məsələyə daha çox sosial ədalət, şəxsiyyətin toxunulmazlığı və kənar şəxslərin fərdə göstərdiyi neqativ təsirlər çərçivəsindən yanaşır. Qanunun məqsədi insanı intihar həddinə çatdıranları, ona təzyiq göstərənləri aşkar edib cəzalandırmaq, qurbanın hüquqlarını qorumaq və bu növ hadisələrin qarşısını almaq üçün preventiv (qabaqlayıcı) tədbirlər görməkdir.
Səssiz Çığırtı: İntiharın İlkin Əlamətlər
İntihar qərarı çox nadir hallarda tamamilə qəfil və səbəbsiz olur. Çox vaxt fərd öz davranışları və reaksiyaları ilə ətrafa “mənə kömək edin” mesajı göndərir. Yaxınların bu xəbərdarlıq siqnallarını vaxtında fərq etməsi bir həyatı xilas edə bilər:
Şifahi Mesajlar: “Mən artıq dözə bilmirəm”, “Hər kəs üçün yükəm”, “Mən olmasam, hər şey daha yaxşı olar” kimi cümlələrin tez-tez, hətta zarafatla işlədilməsi.
Sosial Təcrid və Laqeydlik: Şəxsin birdən-birə cəmiyyətdən uzaqlaşması, otağına qapanması və əvvəllər sevdiyi məşğuliyyətlərə marağını tamamilə itirməsi.
Vidalaşma Davranışları: Özü üçün çox dəyərli olan əşyaları başqalarına paylaması, qəfil şəkildə insanlardan halallıq istəməsi və ya vəsiyyət xarakterli qeydlər yazması.
Saxta Sakitlik Fenomeni: Uzun müddət davam edən ağır depressiyadan sonra şəxsin qəfildən hədsiz sakit görünməsi. Bu, çox vaxt qurbanın daxilən qəti qərar verdiyi və “çıxış yolu” tapdığını düşündüyü üçün yaranan aldadıcı rahatlıqdır.
Nəticə: Vaxtında Uzadılan Əl Hüquqdan Daha Güclüdür
İntihar edən insan əslində həyatı deyil, yaşadığı dözülməz şərtləri və bitməyən ağrını sonlandırmaq istəyir. Hüququn cəza mexanizmləri nə qədər mükəmməl olsa da, cəmiyyətin həssaslığı və empatiyası olmadan bu qlobal problemin qarşısını almaq qeyri-mümkündür.
Əgər yaxınınızda və ya ətrafınızda bu əlamətləri müşahidə edirsinizsə, onu əsla mühakimə etməyin, problemini kiçiltməyin. Ona sadəcə qulaq asın və tək olmadığını hiss etdirərək vaxt itirmədən peşəkar psixoloq və ya psixiatr dəstəyinə yönləndirin. Unutmayaq ki, vaxtında uzadılan bir empatiya əli, ən sərt hüquqi sanksiyalardan daha çox həyat xilas edir.